Niektóre leki stosowane w terapii wspomagającej leczenie przeciwnowotworowe, leki cytostatyczne powodują przejściowe (przy niewielkim ubytku) lub trwałe (przy głębokim ubytku) uszkodzenie słuchu. Lekiem cytostatycznym o najszerzej udokumentowanej ototoksyczności jest cisplatyna — może uszkadzać komórki rzęsate w ślimaku co skutkuje trwałym przesunięciem progu słyszalności. Ryzyko wzrasta u młodszych pacjentów, a także przy niewydolności nerek, szybkich wlewach leku i przy jednoczesnym stosowaniu innych toksycznych preparatów.
Radioterapia okolicy głowy i szyi. Prawdopodobieństwo odbiorczego uszkodzenia słuchu rośnie wraz z wielkością dawki zastosowanego promieniowania. Może także być przyczyną niedosłuchu przewodzeniowego powodując skłonność do zapalenia ucha i do nadmiernego gromadzenia się woskowiny w kanale słuchowym.
Guzy zlokalizowane w obrębie narządu słuchu i uszkadzające go, również guzy mózgu uciskające struktury ucha.
Antybiotyki aminoglikozydowe, np. gentamycyna, stosowane w terapii wspomagającej leczenie raka, powodują degenerację komórek zmysłowych ślimaka lub przedsionka, co jest przyczyną uszkodzenia odpowiednio — słuchu lub zmysłu równowagi.
Diuretyki pętlowe (leki moczopędne, np. furosemid) zazwyczaj powodują niedosłuch przejściowy, o ile nie są stosowane jednocześnie z aminoglikozydami i/lub z platynami.
Jako ototoksyczność rozumiemy cakowitą bądź częściową utratę słuchu, problemy z równowagą, zawroty głowy oraz szumy uszne. Częstość występowania ototoksyczności u pacjentów potencjalnie na nią narażonych w związku ze stosowanym leczeniem jest zmienna i waha się od 4% do nawet 90%. Taka rozpiętość powikłań związana jest ze współistnieniem dodatkowych czynników, takich jak rodzaj użytego leku, wiek pacjenta, sposób podaży leku i dawka kumulacyjna chemioterapeutyku. Słuchowe powikłania leczenia nowotworów mogą się pojawić zarówno w trakcie leczenia i tuż po jego zakończeniu.
Objawy ototoksyczności leków przeciwnowotworowych
częściowy bądź całkowity, postępujący, obustronny bądź jednostronny niedosłuch odbiorczy – utrata głośności i czystości odbieranego dźwięku, zazwyczaj bez towarzyszącego bólu,
trudności ze słyszeniem, gdy towarzyszą odgłosy w tle,
niezwracanie uwagi na towarzyszące w życiu codziennym zwykłe dźwięki (np. mowa innych ludzi, odgłosy w domu, na ulicy),
przewodzeniowy ubytek słuchu – gdy na drodze dźwięku do ucha środkowego staje „przeszkoda”, np. guz, ciało obce bądź nagromadzenie woskowiny usznej (szczególnie jako powikłanie radioterapii),
opóźnienie rozwoju mowy u najmłodszych dzieci, które potrzebują prawidłowego funkcjonowania narządu słuchu, aby właściwie wykształcić mowę,
zawroty głowy, zaburzenia równowagi, zaburzenia chodu i orientacji przestrzennej,
szumy uszne, dzwonienie w uszach, uczucie zwiększonego ciśnienia w uszach,
nudności, wymioty połączone z uczuciem zawrotów, wirowania
Każdy pacjent narażony na działanie leków uszkadzających słuch powinien bezwzględnie podlegać okresowej ocenie przez specjalistę otolaryngologa i audiologa oraz protetyka słuchu, w szczególności, gdy wystąpią następujące objawy wymienione wyżej. Częstość badania należy uzależnić od wieku pacjenta, jego stanu ogólnego, częstości stosowania i dawek ototoksycznych leków. Do wykonywanych badań należą:
audiometria – oceniająca próg słyszenia, czyli najcichszy dźwięk słyszany przez pacjenta; sposób badania audiometrycznego jest adaptowany do wieku pacjenta i możliwości współpracy z nim, ponieważ jest to badanie subiektywne. Badany zamykany jest w dźwiękoszczelnym pokoju, ma założone słuchawki i odpowiada na wysyłane przez badającego sygnały o różnej głośności i wysokości. Badanie u dzieci przeprowadzane jest przez doświadczonego audiologa dziecięcego i polega na modyfikacji badania do formy zabawy bądź gry,
ocena tzw. słuchowych potencjałów wywołanych pnia mózgu – u najmłodszych dzieci, które nie współpracują w badaniu audiometrycznym,
otoemisja akustyczna – metoda obiektywna, nie wymaga współpracy pacjenta.
